وێژە

تێبینیێک لە سەر شانۆنامەی ئەنتیگۆنە

ئەنتیگۆنە – Antigone
نووسەر: سۆفۆکلێس – Sophocles
زمان: یۆنانی کۆن
یەکەم نمایشکردن: ٤٤٢ یان ٤٤١ پ ز
وەرگێڕان لە سوێدیەوە بۆ کوردی: خەبات عارف، ٢٠١٧
ئەنتیگۆنە. نیگارکێش: نیکیفۆرۆس لیتراس

ئەنتیگۆنە. نیگارکێش: نیکیفۆرۆس لیتراس

ئەنتیگۆنە تراژیدیێکی سۆفۆکلێس شانۆنامەنووسی یۆنانی کۆنە کە لە دەەورووبەری ساڵانی ٤٤٢ی پ ز دا نووسیویەتی. سۆفۆکلێس ئەنتیگۆنەی پێش دوو شانۆنامەکەی تری سەبارەت بە شاری تێبە نووسیوە بەڵام ڕووداوەکانی دەکەونە پاش چیرۆکی “ئۆدیپی پاشا” و “ئۆدیپ لە کۆلۆنووس”ەوە و لەوێوە دەست پێ دەکا وا چیرۆکی شانۆنامەی “حەوت دژبەری تێبە”ی ئێسخیلۆس کۆتایی پێ دێ. چیرۆکی شانۆوەکە سەبارەت بە ئەنتیگۆنە و بڕیارەکەیە بۆ ئەسپەردە کردنی تەرمی پۆلیونێیکێسی برای و پشت گوێ خستنی یاساکانی کریۆن و ڕووداوە خەماویەکانی پاش ئەو یاخی بوونە.

کورتەیەک لە شانۆنامەکە:

ڕووداوەکانی ئەنتیگۆنە ئەکەونە پاش شەڕی ناوخۆی شاری تێبە کە لەو شەڕەدا دوو برا، ئێتیۆکلێس و پۆلیونێیکێس دەکوژرێن لە بەر ئەوەی کە ئێتیۆکلێس تەختی پاشایەتی ڕادەستی براکەی ناکات بەو جۆرەی کە ئۆدیپی باوکیان بڕیاری دابوو. کریۆن بەڕێوەبەری نوێی تێبە ڕایدەگەیێنێت کە ئێتیۆکلێس ڕێزی لێ دەگیرێ بەڵام تەرمەکەی پۆلیونێیکێس بە خاک ناسپێردرێ و هەر وا لە مەیدانی جەنگەکەدا وێڵ دەکرێ؛ کە ئەمە لەو سەردەمەدا سزایەکی قورس و بێڕێزیێکی زۆر بوو.

لە سەرەتای شانۆوەکەدا ئەنتیگۆنە سوێن دەخوات کە تەرمی پۆلیونێیکێس’ی برای ئەسپەردە کات و دژ بە فەرمانی کریۆن بوەستێتەوە، بەڵام ئیسمێنە’ی خۆشکی لە بەر ترسی لە سزای مەرگ ئالیکاری ناکات. کریۆن بە هاوکاری کۆرسی بەیتبێژانەوە فەرمانی فڕێدانی تەرمی پۆلیونێیکێس دووپات دەکاتەوە. دواتر پاسەوانێکی پەشۆکاو دێتە ژوورێ و دەڵێ کە ئەنتیگۆنە تەرمی براکەی ناشتووە.

کریۆن کە لەم یاخی بوونە توڕە بووە لە ئەنتیگۆنە سەبارەت بە کردەوەکانی پرسیار دەکات، ئەنتیگۆنە نکۆڵی لە کردەوەکەی ناکات و ئازایانە بەرانبەری کریۆن دەوەستێتەوە و سەبارەت بە ئەخلاق و مۆرالی کردەوەکەی خۆی و بڕیارەکەی کریۆن دەکەونە مشتوومڕەوە. ئێسمینە کە بێتاوانە هەوڵ ئەدات بە درۆ خۆی وەکوو هاوکاری ئەنتیگۆنە دەر بخات و دەیەوێ لە پاڵ خۆشکی دا بکوژرێ بەڵام ئەنتیگۆنە تەواوی بەرپرسیارێتی ئیشەکە دەگرێتە ئەستۆ.

هایمۆن کوڕی کریۆن دەزوورانی ئەنتیگۆنەیە، سوێند دەخوات لە خواستی باوکی پاڵپشتی کات بەڵام دوایی بە هێمنی ئەیەوێ باوکی ڕازی کات لە ئەنتیگۆنە ببورێت. هایمۆن لە گەڵ باوکی ئەبێتە دەمەقڕەیان، تووڕە ئەبێت و سوێند ئەخوات ئیدی هیچکات باوکی نەبینێتەوە.

کریۆن لە ئێسمینە خۆش ئەبێ بەڵام بڕیار ئەدات ئەنتیگۆنە لە پێناو ئەو نافەرمانی و یاخی بوونەیەدا بە زیندوویی لە ئەشکەوتێکدا بنێژرێت. لە ماڵ دەیبەنە دەرێ و دەیبەن بەرەو گۆڕستانەکەی، ئەگەرچی خەمینە لە چارەنووسێک کە چاوەڕێیە بەڵام هێشتا پێداگەرە لە سەر کردەوەکانی. کۆرسەکەش هەستی پڕسۆز و خەمینی ئەم بەشە دەرئەبڕن.

پەیکێکی کوێر بە نێوی تێیرێسیاس کریۆن ئاگادار دەکاتەوە کە خوداکان لایەنگری ئەنتیگۆنەن و کریۆن لە بەر تاوانی وێڵ کردنی تەرمی پۆلیونێیکێس بە نەنێژراوی و ئەو چەشنە دڵڕەقی و سزا دانەی ئەنتیگۆنە، منداڵێکی لە دەست ئەدات. تێیرێسیاس ئاگاداری دەکاتەوە کە تەواوی یۆنان ڕقیان لێ ئەبێت و خوداکان قوربانیەکانی تێبە قبوڵ ناکەن، بەڵام کریۆن پەیکەکە بە پیرەپیاوێکی شێت و گەوج دادەنێ و گرینگی بە قسەکانی نادات.

کۆرسەکە لە کریۆن دەپاڕێنەوە کە جارێکی تر بیر لە بڕیارەکانی بکاتەوە، لە دوایدا کریۆن ئامۆژگاریەکانیان بەرچاو ئەگرێت و فەرمان ئەدات ئەنتیگۆنە ئازاد بکرێ و پۆلیونێیکێس بە خاک بسپێردرێ. کریۆن لە پێشبینی و ئاگاداریەکانی پەیکەکە شڵەژاوە و لە کردەوەکانی پەژیوانە و ئەیەوێ قەرەبووی هەڵەکانی بکاتەوە.

پەیکێک دێت و هەواڵی دڵتەزێنی خۆکوژی هایمۆن و ئەنتیگۆنە ڕا دەگەیێنێت کە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان هێناوە. ئێوریودیکە ژنی کریۆن لە مەرگی کوڕەکەی تێک دەچێت و دیمەنەکە جێ دێڵیت. کریۆن’یش تێدەگات کە ئەم کارەساتانە بە هۆی نەزانکاری و هەڵەکانی ئەوەوە ڕوویان داوە. ئینجا پەیکێکی دیکە دێت و ڕایدەگەیەنێت کە ئیۆریودیکە خۆی کوشتوە و لە دواهەمین هەناسەیدا کریۆن’ی بە نەفرەت کردووە.

ئێستا کریۆن خۆی لۆمە دەکات بۆ ئەو شتانەی ڕوویانداوە. پیاوێکی تێکشکاوە کە ئەو یاساگەلەی بە لایەوە بە نرخ بوونی پاراست بەڵام دژ بە خواستی خوداکان جووڵایەوە و ئاکامەکەی بوو بە لە دەست دانی ژن و منداڵەکەی. شانۆنامەکە بە خوێندنی کۆرسەکەوە کۆتایی پێ دێت کە ئەیەوێ هێمنایەتی ببەخشێ بە دۆخەکە و دەڵێ ئەگەر چی خوداکان کەسانی لووتبەرز و فیزن سزا دەدەن بەڵام سزا خۆی ئەبێت بە هۆی گەیشتن بە زانیاری و ئاگابوونەوە.

لێکدانەوە:

ئەگەرچی ڕووداوەکان لە شاری سەربەخۆی تێبە و سەردەمێکی زۆر بەر لە جەنگی ترۆجان (سەدەگەلێک پێش کاتی سۆفۆکلێس) ڕوویانداوە، بەڵام شانۆنامەکە  لە شاری ئاتێن و حکومەتی پێریکلێس دا نووسراوە. ئەم سەردەمە کاتێکی پڕ لە وزەی نەتەوەیی بوو، سۆفۆکلێس کەمێک پاش بڵاوکردنەوەی شانۆنامەکە لە گەڵ نۆ ژەنەراڵی دیکەدا دیاری کران بۆ شەڕی دژ بە دوورگەی سامۆس. بە باس کردنی ئەم بەشە مێژوویە جێگەی سەرنجە کە شانۆنامەکە بە هییچ جۆرێک هیچ پرۆپاگاندایەکی سیاسی یان ئاماژەیەک سەبارەت بە ئەو کاتەی ئاتێن’ی تێدا نیە و هیچ شتێک دژ بە هیچ هەستێکی نیشتمانی ناخاتە ڕوو.

هەموو دیمەنەکانی شانۆنامەکە لە بەرانبەر کۆشکی پاشایەتی لە تێبە’دا ڕوو ئەدەن (لە سەر ڕێسای کۆنی شانۆنامەنووسی یۆنان سەبارەت بە یەکگرتووبوونی شوێن) و ڕووداوەکان لە کەمتر لە بیست و چوار کاژێردا ڕوو ئەدەن. پاش شەڕی ناوخۆیی، تێبە لە دۆخێکی ناڕوون دا بە سەر ئەبات. بە درێژەدانی دەمەقڕەی نێوان دوو کەسایەتیە سەەرەکیەکە، ئاماژەکان بۆ ڕووداوێکی دڵتەزێن هەموو دۆخەکە دادەگرن. زنجیرە مەرگە یەک لە دوای یەکەکە و ئەنجامی شانۆنامەکە هەستێکی پاک بوونەوە بە جێ دێڵێت و پاش هەموو هەستەکانی نێو چیرۆکەکە، خاڵیبوونەوەیەک لە هەموو هەستێک بەرهەم دێت.

ئەنتیگۆنە کەسایەتیێکی نموونەییخوازە کە بە کردەوەکانی، ژیانی خۆی دەخاتە مەترسیەوە. تاکە شتێک کە گرینگی پێ ئەدات دەستوورەکانی خوداکان و وەفاداری بە بنەماڵە و بەرچاو گرتنی ڕەوشتە چاک و پەسەندەکانی کۆمەڵگایە. کریۆن لە بەرانبدەردا بەس گرینگی ئەدات بە هێز و دەسەڵاتی سیاسی خۆی. زۆربەی تراژیدیای چیرۆکەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە کریۆن زۆر دێر لە هەڵە بوون و گەوجانە بوونی بڕیارەکانی تێدەگات، تاوانێکی سەختیش ئەداتەوە و لە ئاکامدا لە نێو دڵڕەقیەکانیدا بە تەنیا دەمێنێتەوە.

کەسایەتی پاسەوانەکە بۆ شانۆنامەکانی ئەو کات و ساتە نائاساییە، بۆ ئەوەی کە زۆر ئاسایی تر و بە شێوەی چینی خواری کۆمەڵگا قسە دەکات و جیاواز لە شێوەی تایبەت و شێعرئاسای کەسایەتیەکانی دیکە ئەدوێ. سەیرە کە بە درێژایی شانۆنامەکە ئاماژەیەکی زۆر کەم ئەدرێ بە خوداکان و لێقەومانی ڕووداوە دڵتەزێنەکانیش بە هۆی هەڵەی مرۆڤەکانەوەیە نەک خوداکان.

شانۆنامەکە دەکەوێتە توێژینەوەی بیرۆکەگەلێک وەکوو:
دەسەڵاتی سیاسی: ئەوەی کە تاکێک بە هۆی دەسەڵاتیەوە یاساکانی کۆمەڵگا پێشێل دەکات.
بەرانبەر بوونەوەی یاسا سرووشتیەکان و یاسا دەستکردەکانی مرۆڤ: کریۆن پاڵپشتی خۆی لە یاسا دەستکردەکان ڕادەگەیەنێت بەڵام ئەنتیگۆنە پێداگرە لە سەر یاسا بەرزەکانی خوداکان و ئەرکی مرۆڤ بەرانبەر بنەماڵە.
کێشەکانی سەبارەت بە نافەرمانی تاکەکانی کۆمەڵگا: ئەنتیگۆنە بڕوای وایە کە یاساکانی حکومەت تەواو نین و لە کاتگەلی گرینگ و هەستیاردا یاخی بوون شتێکی پێویستە.
مافی هاوڵاتی بوون: فەرمان و دەستووری کریۆن کە تەرمی پۆلیونێیکێس نابێ بە خاک بسپێردرێ ئەوە دەگەیەنێت کە خەیانەتی پۆلیونێیکێس و هێرشی بۆ شارەکە مافی هاوڵاتی بوونی لێ سەندۆتەوە و ئەمە هاوڵاتی بوون لە ڕوانگەی هاوڵاتی بوونی یاساییە نەک هاوڵاتی بوونی سرووشتی.
بنەماڵە: لە ڕوانگەی ئەنتیگۆنەوە ئەرکی تاک بەرانبەر بە بنەماڵە گرینگترە لە ئەرکەکانی بەرانبەر بە نیشتیمان.

زۆربەی لێکۆڵێنەوەکان لە سەر ئەم بابەتەیە کە ئەنتیگۆنە پاش ئەوە تۆزی کردە مل تەرمی براکەیدا بۆچی بۆ جاری دووهەم هاتەوە بۆ ناشتنی تەرمەکە لە کاتێکدا هەر ئەو جاری یەکەمە ڕێوڕەسمە ئایینیەکەی جێبەجێ دەکرد. هەندێک دەڵێن کە ئەمە شێوەو چەشنی شانۆنامەنووسینی سۆفۆکلێس بووە  و هەندێکی دیکەش دەڵێن بە هۆی پەشۆکاوی و دۆخی خولیایی کەسایەتی ئەنتیگۆنەەوە بووە.

سەرچاوە: Ancient Literature. Sophocles-Antigone

ئەگەر لە هەر گۆڤار، ماڵپەڕ، وێبلۆگ، تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان یان هەر شوێنێکی دیکە لەم بابەتە کەڵکتان وەر گرت، تکایە ئاماژە بە سەرچاوەکەی بکەن و بنووسن «سەرچاوە: ماڵپەڕی شانۆڤان»

سەرنجێک بنووسە

avatar
  بە ئەندام بوون  
ئاگادار بوونەوە لە